जनकपुरधाम । माता सीताको प्रकटस्थलका रूपमा परिचित भारतको बिहार, सीतामढी जिल्लास्थित पुनौराधाममा भव्य मन्दिर निर्माणको चर्चा यतिबेला जनकपुरधामसम्म आइपुगेको छ। यस विषयले यहाँका नागरिक, धार्मिक समाज र बुद्धिजीवीहरूबीच विभिन्न धारका प्रतिक्रिया जन्माइरहेका छन्। कोही यसलाई ऐतिहासिक र सांस्कृतिक गौरवको अवसरका रूपमा देख्छन्, भने कोहीको मनमा गहिरो निराशा र चिन्ता छ। विशेषतः, जनकपुरधामभन्दा ठूलो मन्दिर पुनौराधाममा बनेपछि यहाँ आउने पर्यटकको संख्यामा कमी आउने आशंका केहीमा बलियो छ। तर अर्कोतर्फ, धेरैको विश्वास छ—सीताको माइतीमा आउने तीर्थालु स्वाभाविक रूपमा जनकपुरधाम पनि आउनेछन्, त्यसैले यसलाई प्रतिस्पर्धा नभई अवसरका रूपमा लिनुपर्छ ।
पुनौरामा ५० एकड क्षेत्रफलमा ८ करोड ८३ लाख भारतीय रुपैयाँको लागतमा भव्य मन्दिरको निर्माण भइरहेको छ। भारतका गृहमन्त्री अमित शाह र बिहारका मुख्यमन्त्री नितीश कुमारको संयुक्त शिलान्यासले यसको महत्व र भव्यताको संकेत दिएको छ। धार्मिक, ऐतिहासिक र पर्यटकीय दृष्टिले भारत सरकारले गरिरहेको यो लगानी प्रशंसनीय छ। यसले पुनौराधाम मात्र होइन, सम्पूर्ण मिथिला क्षेत्रको धार्मिक मानचित्रमा नयाँ ऊर्जा भर्नेछ।
इतिहासलाई मेटाउन सकिँदैन, तर त्यसलाई प्रभावित पार्ने प्रयास अवश्य गर्न सकिन्छ। रामायणकालीन ग्रन्थका प्रमाणअनुसार माता सीताको प्रकटस्थल पुनौरा नै हो भन्ने दाबी प्राचीनकालदेखि हुँदै आएको हो। तर यसबारे विवाद र बहस पनि उतिनै लामो छ। जनकपुरधामका लागि यतिबेला मूल प्रश्न यो हो—के हामी यो अवसरलाई प्रतिस्पर्धा वा भयका रूपमा लिन्छौं, वा सहकार्य र विकासको सम्भावना खोज्छौं? जनकपुरधामको धार्मिक महत्ता र ऐतिहासिक परिचयलाई अझ प्रभावकारी रूपमा विश्वसामु कसरी प्रस्तुत गर्ने भन्नेमा बहस केन्द्रित हुनु आवश्यक छ।

अयोध्याको उदाहरण हाम्रो आँखाअघि छ—भगवान् रामको जन्मभूमिमा अर्बौंको लगानीमा बनेको भव्य मन्दिर आज संसारभरका श्रद्धालुको गन्तव्य बनेको छ। त्यसपछि भारत सरकारले सीताको प्रकटस्थल पुनौरामा लगानी गर्दैछ। हामी प्रायः भारतले नेपालसम्बन्धी गरेका कामको आलोचना गर्न तत्पर हुन्छौं, तर त्यहाँको योजनाबद्धता, धार्मिक पर्यटनलाई आर्थिक विकाससँग जोड्ने क्षमता, र सम्पदाको उपयोगका उपाय सिक्ने कुरा भने उपेक्षित हुन्छ।
जनकपुरधाम कुनै सामान्य शहर होइन—यो राजा जनकको राजधानी, ज्ञान र तपस्याको भूमि, सीताको माइती, र राम–सीताको विवाहको ऐतिहासिक रंगमञ्च हो। तर विडम्बना, यहाँको कथा हामीले पूर्ण रूपमा संसारलाई सुनाउन सकेका छैनौं। जानकी मन्दिरको भव्यताले आँखालाई लोभ्याउँछ, तर पर्यटकको हृदयलाई बाँध्न यहाँ अझ धेरै कथा र स्थल आवश्यक छन्।
हामीलाई आज आवश्यकता छ—राजा जनकको दरबारको पुनर्निर्माण, राम–सीताको स्वयंवरस्थलको पुनःस्थापना, ऋषिमुनिको तपोभूमिको खोज र विकास, र मिथिलाका पुराना मठ–मन्दिर तथा सरोवरहरूको संरक्षण। जब यी सम्पदा जीवन्त हुनेछन्, तब पुनौराधाममा पुगेका तीर्थालुहरू जनकपुरधाम पनि श्रद्धा र उत्सुकताका साथ घुम्नेछन्। नत्र भने, हाम्रो इतिहास केवल पुस्तकका पानामा सीमित हुनेछ।
सामाजिक सञ्जालमा पुनौराको मन्दिरबारे बहस गर्नेको कमी छैन, तर शब्द मात्र पर्याप्त हुँदैन—व्यवहारमै उतार्ने जिम्मेवारी पनि त्यत्तिकै ठूलो हुन्छ। यो दायित्व संघ, प्रदेश र स्थानीय सरकार मात्र होइन, जनकपुरवासी सबैको हो। नागरिक सचेत र सक्रिय भएमा, अयोध्या, बैद्यनाथधाम वा पुनौराधाम आउने तीर्थालुहरूलाई यहाँसम्म ल्याउन गाह्रो हुने छैन। तर त्यसका लागि जानकी मन्दिर मात्र पर्याप्त हुँदैन—जनकपुरधामलाई जीवित इतिहासको संग्रहालय बनाउनु आवश्यक छ।
२०७६ सालको कोरोना महामारीले विश्व अर्थतन्त्रलाई हल्लायो। अन्य स्थानहरू विस्तारै सुधार भए पनि जनकपुरधामको व्यापार अझै पूर्ण रूपमा उठ्न सकेको छैन। धार्मिक र सांस्कृतिक पर्यटनको विकास नै यो शहरको आर्थिक पुनर्जागरणको मुख्य आधार बन्न सक्छ। मधेश प्रदेशको राजधानीको रूपमा राजनीतिक महत्त्व त पाएको छ, तर राज्यको हृदय बन्न अझै लामो बाटो छ। संघ, प्रदेश र स्थानीय सरकारहरूले वार्षिक बजेटको एक अंश जनकपुरधामको धार्मिक–पर्यटकीय पूर्वाधारमा लगानी गर्ने हो भने यो शहरलाई विश्वस्तरीय गन्तव्य बनाउने सम्भावना बलियो छ।
त्यसैले, पुनौराधाममा मन्दिर निर्माणलाई आत्मसम्मान र प्रेरणाको दृष्टिले लिनुपर्छ। सीताको प्रकटस्थल र माइतीबीच सहकार्यको पुल बनाएर दुवैको फाइदा हुने गरी अघि बढ्नुपर्छ। जनकपुरधामले आफ्नो पहिचानलाई अझ स्पष्ट, समृद्ध र आकर्षक बनाउन यतिखेरै पहल गर्नुपर्छ। आजको उदासीनताले भोलिको पछुतो निम्त्याउनेछ, तर आजको सक्रियताले भोलिको गौरव निर्माण गर्नेछ। सहकार्यको यात्रामार्फत मात्र जनकपुरधाम र पुनौराधाम दुबै मिथिलाको गौरवशाली गहना बन्न सक्नेछन्।